Một số thành viên của Ban điều hành PhDvn đã liên hệ và nhờ GS Nguyễn Tiến Zung viết một bài viết về tiêu chuẩn phong GS/PGS ở Việt nam. Tôi xin trân trọng giới thiệu bài viết này.
http://zung.zetamu.com/
April 21st, 2010 12:32 am Education, Tiếng Việt Leave a comment
Tình cờ tôi được biết có blog của chị Vũ Thị Phương Anh (giảng viên đại học) về giáo dục, có rất nhiều thông tin thú vị:
http://ncgdvn.blogspot.com/
Blog của anh Nguyễn Văn Tuấn cũng có một phần khá to dành cho giáo dục:
http://tuanvannguyen.blogspot.com/
Tôi phải lưu lại các địa chỉ để làm nguồn tham khảo tin tức cho một số phân tích về triết lý giáo dục. Nếu ai có địa chỉ nào hay về giáo dục xin gửi đến. Xin cảm ơn trước.
Tiêu chuẩn phong PGS/GS ở VN và ở nước ngoài ?
April 20th, 2010 8:22 pm Science&Research, Tiếng Việt 1 comment
Một bạn trẻ hỏi tôi về tiêu chuẩn phong GS/PGS ở VN và ở nước ngoài. Ở Việt Nam, có các văn bản chi tiết về các điều kiện để được phong PGS/GS, do Hội đồng xét duyệt chức danh GS/PGS ban hành. Chắc là có thể tìm đọc trên trang web của Bộ GD hoặc trên báo điện tử nào đó. Tôi có từng đọc và phát biểu ý kiến về các điều kiện này (một số điều kiện tôi thấy thừa và một số điều kiên tôi thấy thiếu, hệ quả là có những người theo tôi đáng được phong PGS/GS rồi thì chưa được phong trong khi có những người theo tôi có trình độ và triển vọng đóng góp thấp hơn thì được phong). Đại loại có mấy yếu tố:
- Số điểm công trình phải đạt bao nhiêu đó (sách, bài báo khoa học tính thành điểm theo bảng điểm nào đó — bảng điểm này chưa thể hiện chính xác chất lượng / giá trị các công trình)
- Phải có sách chuyên khảo ?
- Phải từng hướng dẫn bao nhiêu NCS hay SV cao học
- Phải từng làm chủ nhiệm bao nhiêu đề tài khoa học cấp nào đó
- Phải có bao nhiêu năm thâm niên
- Phải có trình đô tiếng Anh (hôi đồng có kiểm tra tiếng Anh của các ứng cử viên — tuy nhiên tôi có nghe anecdote về chuyện bản thân một số “kiểm tra viên” có trình độ tiếng Anh khá hạn chế, nói “không ai hiểu”)
- Phải có bằng chính trị cao cấp đối với GS ?! (tôi không nhớ, hồi trước hình như bắt buộc nay thì không bắt buộc nữa).
Một trong các sự khác biệt lớn giữa VN và hầu hết các nước phương Tây, là ở VN các GS/PGS được “phong tại chỗ”, tức là vẫn ngồi chỗ đó, xin “lên chức” thành PGS/GS thôi, chứ không cần phải đợi trường có suất GS/PGS. Trong khi đó ở phương Tây chủ yếu là tuyển PGS/GS tưc là khi có 1 suất PGS/GS ở một chỗ cụ thể nào đó, thì phải công bô tuyển việc, và nói chung sẽ có nhiều ứng cử viên xin việc vào công việc đó, việc tuyển GS/PGS là một kiểu tuyển việc (trong đó có thể có những mặc cả về lương và điều kiện làm việc, tùy từng nơi). Việc tuyển PGS/GS ở phương Tây chủ yếu là từng khoa một tự tuyển cho mình (chứ không do hội đồng trung ương quyết định như ở VN), tuy rằng có những nơi (ví dụ như Pháp) chức GS là một chức vụ nhà nước (trường tuyển, nhưng được nhà nước công nhận — phong GS ở Pháp là do tổng thống ký quyết định)
Về nguyên tắc chung, một hội đồng xét tuyển GS/PGS ở phương Tây (khi có suất để tuyển) sẽ chú ý đến các yếu tố sau của các ứng cử viên:
- Yếu tố khoa học. Quan trọng nhất là *chất lượng* chứ không phải số lượng. Tuy hiện nay nhiều nơi có xu hướng chạy theo số lượng, bị sức ép lớn về chuyện “đẻ” ra bài báo liên tục (hệ quả là rất nhiều bài báo thuộc loại “tốn giấy mực”),và kể cả các GS cũng bị lôi vào guồng này (muốn xin các tài trợ khoa học, thì cứ thỉnh thoảng lại phải viết báo cáo hay dự án, mà trong các báo cáo đó phải trình được mấy bài báo mới thì mới dễ xin tiền), nhưng cuối cùng khi xét GS người ta vẫn đặt câu hỏi “có công trình gì có giá trị lớn không ?”. Không hề có qui định là phải có bao nhiêu bài báo như ở VN, tuy tất nhiên có positive correlation giữa số bài báo và productivity trong khoa học, nên số lượng vẫn được đem ra làm argument trong các hội đồng tuyển việc (nhưng ngoài số lượng còn có các argument về chất lượng được tính đến). Để tăng yếu tố khách quan, hội đồng tuyển việc hoặc xét promotion ở nhiều nơi có mời các chuyên gia bên ngoài vào đánh giá chất lượng khoa học của các ứng cử viên.
- Yếu tố “thích nghi”. Khi tuyển việc, người ta không tuyển “hồ sơ” mà là tuyển “đồng nghiệp”. Tức là ngoài vấn đề trình độ, còn vấn đề “con người”. Nếu nhiều đức tính xấu (ví dụ như không coi SV ra gì, nói không ai hiểu, không hề quan tâm tới sinh hoạt của khoa, từng mang tiếng xấu về đạo đức, v.v.) thì người ta cũng không muốn tuyển. Tôi biết có những người thuộc loại giỏi về khoa học nhưng xin làm GS trong nhiều năm không nơi nào nhận, vì mang tiếng xấu trong việc dạy học. Có những người nhìn hồ sơ thì rất hay, nhưng khi gặp trực tiếp thì hội đồng tuyển nản chí ngay, vì những người đó “shoot themselves in the foot”. Attitude là vấn đề rất quan trọng. Có một số suất kiểu “researcher” hay “research professor”, mà yếu tố “thích nghi” này được giảm nhẹ hơn, và người ta xét theo hồ sơ là chính. Những ai giỏi chuyên môn nhưng có “yếu điểm” về quan hệ xã hôi thì làm GS/PGS theo nghĩa “thông thường” có thể không hợp, mà sẽ hợp hơn với những công việc thiên về nghiên cứu như vậy.
- Có những khi người ta tuyển PG/PGS cho những chuyên ngành hẹp cụ thể, khi đó chỉ có những người trong chuyên ngành hẹp đó mới nên xin vào. Nhưng cũng có nhiều khi chuyên ngành để mở, rất rộng.
Những cái người ta không đòi hỏi như ở VN:
- Không đòi hỏi thâm niên. Nếu giỏi đặc biệt, thì có thể 25 tuổi cũng thành GS. Loại quãng 30-40 tuổi được thành GS khá nhiều. Tuổi trung bình thành GS ở Pháp trong khoa học tự nhiên là quãng 42 theo tôi nhớ. Ngược lại với VN, khi đã ngoài 50 tuổi ở phương Tây mà mới đi xin làm GS (không kể những người đã là GS hay có chức vụ khác cao rồi muốn chuyển viêc) thì khá là khó, bởi vì thường nếu là người giỏi thì đã được thành GS từ trước 50 rồi.
- Không đòi hỏi phải từng hướng dẫn NCS, không đòi hỏi phải có sách, không đòi hỏi phải từng làm chủ đề tài khoa học cấp này nọ …
- Về mặt ngoại ngữ, vấn đề nói chung không đặt ra, không ai đi kiểm tra “trình độ ngoại ngữ”. Hầu hết mọi người bên Tây trong khoa học đều nói tiếng Anh, vì đi hội nghị thì ngôn ngữ giao tiếp chủ yếu là tiếng Anh. (Kể cả khi tôi báo cáo tại Paris cũng có khi phải nói tiếng Anh). Nếu xin làm GS/PGS ở Đức thì chắc là phải biết tiếng Đức, ở Pháp thì phải biết tiếng Pháp (điều này không hiển nhiên — có đến gần 1/2 số ứng cử viên ở Pháp trong ngành toán là người nước ngoài; họ nói chung đều nói tiếng Anh OK, nhưng có những người nói tiếng Pháp không đủ tốt để có thể dạy học ở Pháp, những trường hợp như thế sẽ khó được nhận). Ở Thụy Điển hay Hà Lan có khi chỉ cần biết tiếng Anh (không cần biết tiếng bản địa) vẫn được tuyển việc.
Đi vào chi tiết hơn, thì hệ thống ở các nước khác nhau có nhiều điểm khác nhau, bản thân tên gọi các chức vụ cũng khác nhau. Tôi không nhớ nổi hết các tên gọi và so sánh tương đương giữa các nơi: prof, reader, lecturer, prof. catedratico, prof. ordinario, prof. extraordinario, prof. titulaire, privatdozent, maitre d’enseignement et de recherche, maitre de conférences, v.v., tuy rằng đại loại nơi nào cũng có thể chia làm vài mức: cao (tương đương full prof.), trung bình (tương đương assoc. prof.), thấp (như assistant prof.), không kể post-doc và phụ giảng.
Muốn xin làm GS hay PGS ở nước nào thì phải tìm hiểu thêm các đặc điểm của nước đó. Chẳng hạn ở Mỹ, việc nhiều tuổi không phải là vấn đề khi đi xin việc (thậm chí luật của Mỹ cấm employer hỏi tuổi candidate), trong khi ở Pháp thì ngược lại, khi làm hồ sơ phải bắt buộc khai ngày sinh, và hội đồng khi “đấu đá nhau” (vì trong hội đồng sẽ có nhiều ý kiến khác nhau,có người ủng hộ ứng cử viên này người ủng hộ ứng cử viên khác), chuyện tuổi tác là một điểm rất quan trọng hay được lôi ra làm argument (với hồ sơ khoa học tương đương, ai trẻ hơn sẽ lợi thế hơn nhiều).
Tối thiểu nói chung phải có bằng PhD để xin làm PGS. Hệ thống một số nước châu Âu còn có bằng Habilitation (ở Pháp muốn xin làm GS phải có Habilitation, tuy nhiên qui định này không áp dụng với ứng cử viên nước ngoài). Ngoài ra còn có những qui định về điều kiện tối thiểu, ví dụ như ở Pháp phải có “qualification” do hội đồng trung ương cấp là điều kiện tối thiểu để xin GS/PGS các nơi (để có cái “qualification” đó dễ hơn nhiều so với để được tuyển thực sự, vì nó chỉ là điều kiện cần chứ không phải điều kiện đủ — tức là hội đồng trung ương chỉ từ chối qualification cho những trường hợp “hiển nhiên không đủ khả năng”). Ở bên Italia thì trong quá trình tuyển việc ở 1 cấp nào đó (có lẽ tương đương PGS) có cả thi viết!
Việc đánh giá hồ sơ khoa học bao giờ cũng có yếu tố chủ quan (không thể có đánh giá hoàn toàn khách quan). Bởi vây cũng có những yếu tố may rủi khi xin GS/PGS. Ai có “ô to” (tức là có mấy ông có uy to trong khoa học thích mình, và viết thư / gọi điện giới thiệu nhiệt tình) thì tất nhiên sẽ thuận lợi hơn là những ai về khả năng và đóng góp khoa học không kém gì nhưng ít may mắn hơn, “ô” không to bằng.   |