%Trở lại Mỹ đã hơn hai tuần, công việc có nhiều xáo trộn phải lo lắng cho nên hôm nay tôi mới có thể bình tâm ngồi viết những dòng này.

Thế là tôi đã trở về thăm nhà sau 3 năm xa cách. Mặc dù tin rằng mọi chuyện sẽ tốt đẹp, ngồi trên máy bay tôi vẫn thấp thỏm không yên. Tôi gặp một chút rắc rối. Tên tôi tự dưng biến mất khỏi danh sách nên phải đi standby. Đến Đài Bắc, có mấy tay mặt mũi bặm trợn đến ngồi ở các ghế xung quanh, thỉnh thoảng liếc nhìn cười cười, khiến tôi không khỏi lo lắng. Tuy nhiên, sự căng thẳng cũng kích thích trí tò mò cao độ. Nếu như có chút máu mạo hiểm trong người, bạn sẽ hiểu vì sao có những người say mê trèo lên vách đá hiểm trở hoặc đi xe một bánh trên cáp treo giữa các toà nhà cao tầng. Họ nhất định phải làm như thế, nếu không thì cuộc sống đối với họ sẽ trở nên vô vị.

Nhưng cuối cùng, chẳng có chuyện gì ghê gớm xảy ra. Tôi lại được ôm hôn bố mẹ, được nằm trên chiếc giường thời thơ bé. Gia đình chúng tôi đã sống trong ngôi nhà này 50 năm, từ khi tôi còn chưa có mặt trên đời.

Theo một nguồn tin đáng tin cậy, công an chỉ quan tâm đến những người tham gia các tổ chức chính trị. Những người này sẽ bị giữ ngay ở sân bay hoặc được bí mật theo dõi. Tôi không thuộc đối tượng ấy cho nên vẫn nhởn nhơ ra bắc vào nam. Đôi khi còn cảm thấy bực bội bởi vì chẳng ai buồn quan tâm đến mình.

Hà nội thay đổi nhiều. Chỗ nào cũng mọc lên cao ốc, dải phân luồng và đường hầm. Giá cả đắt hơn nhiều so với ngày tôi ra đi. Được cái lần này về tôi gặp nhiều bạn cũ. Có người đã 5, 10 năm giờ mới gặp lại. Có người vẫn độc thân, người thì đã li dị. Trục trặc, ngoại tình, đổ vỡ gia đình ở Việt nam đang là vấn nạn, (cho dù điều này đem lại cho tôi niềm vui “tội lỗi” bởi có nhiều bạn cũ để đi chơi). Các bạn đã kết hôn và sống một thời gian ở nước ngoài, nếu định trở về VN cũng nên cân nhắc kỹ vấn đề này. Môi trường hải ngoại che chở tổ ấm của bạn tốt hơn nhiều đấy.

Nhưng điều tôi quan tâm hơn cả là người Vịệt trong nước nghĩ gì? Liệu có cơ hội nào cho một sự “đổi mới toàn diện” trên đất nước chúng ta hay không? Người sống lâu năm ở nước ngoài thường cảm thấy bức bối khi nhìn về tổ quốc. So với phương tây thì ở VN chỗ nào cũng lộn xộn, kém cỏi. Nhưng có vẻ như đa phần người trong nước không nghĩ thế, hoặc là họ quá quen với những chuyện đó rồi.

Internet ở VN vẫn bị chặn. Nhà tôi đăng ký Internet với VDC Hà nội thì không vào được danluan. org, x-café. org, talawas.de và có lẽ các trang khác như doithoai, ykien, danchimviet…cũng vậy. Dùng VDC ở Sài gòn thì các trang kia không bị chặn. Không rõ với các ISP khác như Viettel, FPT có khác hay không. Tuy nhiên, không phải vì thế mà người Việt không đọc được các thông tin trái chiều. Phụ nữ, trẻ em, học sinh, sinh viên Việt nam ít quan tâm đến các vấn đề thời sự. Nhưng đàn ông, đặc biệt là tầng lớp trí thức và trung lưu thì theo dõi thường xuyên. Những trang xem nhiều nhất có lẽ là BBC và RFA. Những trang khác như x-café, danluan, danchimviet ít được biết đến hơn có thể vì thiếu sự quảng bá hoặc đôi chỗ thông tin chưa đủ chuyên nghiệp, hoặc là thiếu kiểm chứng. Những vụ việc lớn như PMU18, hay Tàu cao tốc vừa rồi, đâu đâu người ta cũng bàn luận sôi nổi.

Nhưng người Việt nói chung chỉ bàn tán vậy thôi, ít khi có những phản ứng tích cực. Tại sao vậy??

Tôi tạm thời chia các vấn đề ra làm 2 loại:

1) Loại có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của các cá nhân, tập thể hoặc tổ chức: ví dụ trù dập cá nhân, bóc lột, lừa đảo, hành hung người lao động, người tiêu dùng, người sản xuất.v.v…
2) Loại có ảnh hưởng gián tiếp đến các đối tượng trên hoặc các vấn đề vỹ mô của quốc gia: tham nhũng của công, tham quyền cố vị, bè cánh chia chát quyền lực và bổng lộc, quản lý và lãnh đạo thiếu dân chủ, thực thi các chính sách có hại cho cộng đồng và quốc gia v.v…

Với loại 1, trước nay người bị hại vẫn lên tiếng tự bảo vệ quyền lợi của họ. Các nhà báo cũng có những hỗ trợ tích cực. Loại này thường dễ tìm kiếm bằng chứng, và pháp luật cũng đứng về phía người bị hại, và không phải là vấn đề quan tâm của entry này. Loại 2 mới thật sự phức tạp, bởi là những vấn đề “cha chung không ai khóc”, khó kiếm bằng chứng hoặc động chạm đến quyền lợi trực tiếp của những thế lực quá mạnh.

Trước nay, những người yêu nước thường kỳ vọng ở một giải pháp triệt để, cải tổ tận gốc thể chế chính trị theo hướng dân chủ hóa. Nếu được như vậy thì thật lý tưởng. Tuy nhiên, dân chủ không chỉ là bầu cử với sự tham gia của nhiều đảng phái. Dân chủ đích thực là sự tham gia tích cực của toàn dân vào các vấn đề của quốc gia.

Sự phát triển của xã hội dân sự bằng cách hình thành các nhóm lợi ích, theo như chủ trương của nhiều tổ chức chính trị hết sức cần thiết, tuy nhiên chủ yếu sẽ vẫn chỉ giải quyết các vấn đề loại (1), nghĩa là chỉ kích thích phát triển được chủ nghĩa cá nhân, bè nhóm. Một xã hội lành mạnh còn đòi hỏi người dân phải có tinh thần tập thể cao, tích cực tham gia giải quyết các vấn đề vỹ mô, dù không trực tiếp dính dáng đến quyền lợi của mình.

Tôi cho rằng sự yếu kém, bất ổn ở các nền dân chủ châu Á so với các đối tác ở châu Âu, bắc Mỹ chính vì lý do này. Bất bình đẳng trong xã hội quá lớn kết hợp với sự thiếu thốn nghiêm trọng tinh thần cộng đồng, quốc gia của người dân khiến cho các nền dân chủ dễ dàng sụp đổ hoặc bị thao túng bởi một số cá nhân, bè nhóm, (do các đối tượng này kích động hoặc mua chuộc được những người lãnh đạo các nhóm lợi ích hoặc một số nhóm dân).

Bất bình đẳng tôi muốn nói ở đây bao gồm bất bình đẳng về thu nhập, quyền lực và cả bất bình đẳng trong ý thức hệ. BBĐ về thu nhập và quyền lực cần được các nhà hoạt định chính sách giải quyết. Tuy nhiên, bất bình đẳng trong tư tưởng cần nhiều nỗ lực của giới trí thức, đặc biệt là các nhân sỹ, đại trí thức, các cụ cao tuổi và những người có địa vị uy tín cao trong xã hội, mà tôi sẽ gọi tên chung là giới Tinh hoa, (Elite).

Sẽ rất khó để những người có thu nhập thấp tham gia ý kiến vào các vấn đề vỹ mô. Giới thượng lưu cũng vậy, bởi duy trì hiện trạng đem lại nhiều lợi ích cho họ. Nhưng học sinh sinh viên, giới trí thức trung lưu, tuy không giàu có nhưng cũng không quá nghèo, cũng chẳng mặn mà với các vấn đề quốc gia, do mặc cảm tự ti, hoặc bởi tiếng nói của họ không được tôn trọng đúng mức.

Nguyên nhân là do dường như toàn thể giới trí thức VN, (bao gồm cả các Elite), đều cố gắng tạo ra những lằn ranh đẳng cấp. Trong công việc chuyên môn, đã đành, ngoài xã hội, ở những nơi công cộng, nơi truyền bá kiến thức phổ thông, đâu đâu họ cũng muốn tạo ra sự khác biệt. Ở đâu họ cũng muốn nói để người khác phải lắng nghe, muốn đề xuất ý tưởng để người khác thực thi, muốn thể hiện tầm quan trọng của mình càng nhiều càng tốt.

Ấy là chưa kể những “nỗ lực làm nản lòng người khác”, dù vô tình hay cố ý, nhấn mạnh đẳng cấp, tôn ti trật tự, của những người trung gian. Đã hai lần, khi tôi tham gia tranh luận với một người thành công hơn mình về một vấn đề xã hội và khi bình luận về một Elite, một nhà báo và một thành viên mạng Vietphd đã kéo tôi “trở về với thực tại” bằng những lời đại loại như: “Này chị, chị thử nhìn lại xem mình là ai, chị là cái gì mà dám phát biểu như vậy”. Đấy là một nhà báo và một nghiên cứu sinh, những người được coi là đi nhiều, hiểu biết rộng mà còn nghĩ như vậy. Có vẻ như tư duy: “tri thức có tương quan chặt chẽ với bằng cấp, địa vị, thành tích học tập” ăn sâu bén rễ trong trí não người Việt kinh khủng lắm.

Trong một xã hội như vậy, sẽ rất khó để cho những người trẻ tuổi, những người không có bằng cấp cao, ít kinh nghiệm, những người chưa thành đạt tham gia ý kiến vào các vấn đề ít đem lại lợi ích cho họ. Họ im lặng bởi không muốn mang tiếng thiếu khiêm tốn, thích nổi trội, bởi “nói nhiều, sai nhiều, nói ít sai ít, không nói không sai”. Họ lẳng lặng bon chen, học hành, phấn đấu bao giờ trở thành Elite hoặc tuổi tác đủ cao phát biểu cũng chưa muộn. Có lẽ chính vì vậy, đa phần những người tham gia tích ý kiến tích cực vào các vấn đề xã hội là các nhà báo, các luật sư (do đặc thù nghề nghiệp) và các cụ hưu.

Tôi không phủ nhận là có nhiều lý do lịch sử, truyền thống văn hóa và cả chính sách xã hội khiến người Việt say mê đẳng cấp đến thế. Tôi cũng không kỳ vọng đa số trí thức trung lưu (những người chưa ở mức Elite) sẽ tích cực tham gia vào quá trình bình đẳng hóa xã hội bởi những lý do kể trên. Tôi cho rằng, ở đây cần nỗ lực chủ yếu từ giới Elite, bởi những người này đã tương đối hài lòng với địa vị của mình, không cần phải phấn đấu nhiều nữa. Nếu các cụ không chìa bàn tay bình đẳng với những đối tượng khác trong xã hội thì không ai làm được những việc ấy.

Không phải vô lý mà cách mạng Pháp đề cao khẩu hiệu: “Tự do, Bình đẳng, Bác ái”. Không Bình đẳng, Bác ái, thì không thể có Tự do đúng nghĩa được.Tôi cho rằng trước nay giới Elite Việt nam, ngay cả những người có hoạt cộng đồng tích cực, bình luận rất hay khẩu hiệu này, nhưng lời nói của họ chưa thực sự đi đôi với việc làm.

Văn hóa bình đẳng có thể bắt đầu từ những hành vi rất đơn giản, chẳng hạn như:

- Thể hiện trên bài viết hoặc bài phát biểu rằng tất cả mọi người, bất kể tuổi tác, địa vị, bằng cấp đều có thể có ý tưởng mới và hay về các vấn đề xã hội.
- Các hội thảo phổ biến kiến thức xã hội xếp ghế theo hình tròn hoặc chữ U, không có sự phân biệt giữa các Elite hoặc không.
- Các Elite chủ động liên hệ và mời những người trẻ, người ít kinh nghiệm, không địa vị tham gia vào các hoạt động và tuyệt đối tôn trọng những sáng kiến của họ, không áp đặt ý kiến của mình.
- Trong mọi hoạt động cộng đồng luôn luôn nghĩ đến sự công bằng về lợi ích và uy tín xã hội của tất cả các bên tham gia.
- Tìm kiếm và phổ biến các kinh nghiệm giáo dục bình đẳng ở các nước.
….

và nhiều điều khác nữa mà tôi chưa nghĩ ra, hi vọng mọi người sẽ tiếp tục đề xuất.

Ngoài ra, các trung tâm phát triển văn hóa, các quỹ hỗ trợ phát triển giáo dục, xã hội, chính trị và nhân quyền, nên đầu tư nhiều hơn vào các đề án phát triển văn hóa bình đẳng ở VN. Như trên đã khẳng định, không phải giới trí thức VN không được tiếp cận các thông tin trái chiều, mà họ không buồn tham gia vào các công việc “vác tù và hàng tổng”. Bởi vậy, trong bối cảnh hiện nay, các tổ chức này không nhất thiết phải cố gắng tuyên truyền các vấn đề nhạy cảm. Quan trọng hơn là phải tạo ra môi trường bình đẳng về mặt tư tưởng. Một khi tư duy bình đẳng phổ biến trong xã hội, người ta sẽ không có nhu cầu phải bon chen cật lực để giành được địa vị cao, hoặc giàu có bằng mọi giá, mà sẽ tích cực tham gia các vấn đề xã hội.

Đài truyền hình VN cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong giáo dục bình đẳng. Ví dụ có thể tổ chức các cuộc thi sơ khảo để chọn ra một số người có khả năng đối thoại không quá tệ. Sau đấy những người đã vượt qua vòng sơ khảo có thể tham dự đối thoại bàn tròn với 1 số Elite về các vấn đề xã hội trên kênh truyền hình.

Dĩ nhiên, bình đẳng không phải là tất cả mà phải kết hợp nhiều biện pháp khác. Tuy nhiên, tôi cho rằng tư duy bình đẳng hết sức quan trọng trong lúc này, bởi đang là trở lực lớn cho các tiến trình cải tổ xã hội.