(Bản thân tôi hiện không nghiên cứu về các vấn đề của Việt nam. Tuy nhiên, tôi cảm thấy cần phải góp ý về những vấn đề này. Topic này sẽ bàn chủ yếu về triết học/tư tưởng trong KHXH và NV, tuy nhiên có thể đôi chỗ tôi đề cập đến KHTN& KT.)



1) Triết học là nền tảng của luật pháp và chính sách.

Phương tây rất coi trọng triết học, bởi đấy là cơ sở cho luật pháp và chính sách. Ở ta hầu như những người đi làm nghiên cứu sinh về luật/chính sách là những người có bằng đại học luật, và thành tích cao về các môn luật. Trong khi ấy, phương tây đánh giá rất cao những người có năng khiếu về triết học khi lựa chọn vào học Phd về luật/chính sách. Ở ta những người học triết ra chủ yếu sẽ nghiên cứu về triết, nhưng ở Mỹ, rất nhiều người có bằng đại học, cao học, Phd về triết sẽ làm việc ở các cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách. Những nhà lập pháp giỏi ở phương tây thường cũng là những người có tư duy triết học tốt.


Trước đây có bạn sinh viên IT cười ngặt nghẽo khi tôi nói rằng lý do nhân đạo cũng rất quan trọng khi xét đến chính sách đối học bổng với du học sinh. Bạn ấy có lẽ không hiểu giá trị mang lại của mỗi chính sách xã hội không chỉ hữu hình, đầu tư 1 đồng đầu phải thu lại 1 đồng, mà nó còn bao gồm các giá trị vô hình, ví dụ giá trị nhân đạo đối với cá nhân người đi học. Chính vì lý do nhân đạo nên phương tây có những chính sách như xổ số nhập cư, để cho những người bình thường, không nhất thiết phải là nhân công trình độ cao có cơ hội trở thành công dân các xứ phát triển.


Ở VN triết học và luật pháp không gắn với nhau cho nên có nhiều chính sách vừa lỏng lẻo, vừa dã man, không giống ai.

2) Triết học hỗ trợ và duy trì các giá trị văn minh và nâng cao tính nhân văn và cộng đồng.


Không phải phi lý mà ở Pháp, giáo dục triết học bậc phổ thông được coi trọng ngang với toán học. Muốn duy trì nền dân chủ và xã hội nhân văn thì học sinh phải được học và thảo luận thường xuyên về triết học. Ở Mỹ, trẻ em 5 tuổi đi nhà trẻ đã bắt đầu được thảo luận về tự do và công bằng. Triết học đi sâu vào tất cả các ngành xã hội. Kinh tế là một ngành math-based nhưng không ai không biết lý thuyết công bằng của Rawls về “tấm màn mù”. Trong các ngành xã hội, nhân văn khác triết học càng được coi trọng.


Để tăng cường dân chủ, tự do hóa và tính nhân văn và cộng đồng, trí thức VN thường áp dụng hai cách:


1) Nâng cao dân trí bằng tuyên truyền (kiểu như các website, blog)
2) Tác động vào các chính sách của nhà nước và xây dựng các thể chế.


Có lẽ rất nhiều người đồng ý rằng, Tự do, dân chủ hóa ở VN có liên quan mật thiết đến tính nhân văn và cộng đồng. Bởi lẽ Tự do, dân chủ hóa dù sao vẫn là các khái niệm xa xỉ đối với đa số dân Việt khi mà nhu cầu cơm áo và an sinh cơ bản còn chưa được thỏa mãn. Tinh thần nhân văn, cộng đồng sẽ giúp họ quan tâm đến những giá trị cao sang hơn. Tuy nhiên sử dụng (1) để nâng tính nhân văn sẽ chẳng đem lại hiệu quả bao nhiêu. Kêu gọi người ta “ hãy sống nhân văn hơn”, “hãy quan tâm đến cộng đồng hơn”, chẳng khác nào kêu gọi người ta “đừng tham nhũng nữa”.


Xã hội phương tây đạt được tính nhân văn cao hơn chủ yếu nhờ (2), tác động vào chính sách và xây dựng các thể chế. Một khi các khẩu hiệu về tự do, công bằng, bình đẳng được chính sách hóa, được phổ biến và lặp đi lặp lại ở khắp nơi, được đưa vào nhà trường từ bậc tiểu học thì tự khắc ngấm vào máu của công dân. Chính vì vậy VN cần những người nghiên cứu triết học nghiêm túc về các giá trị văn minh và tính nhân văn, đồng thời cần các chuyên gia về giải pháp về nâng cao tính nhân văn.


Nghiên cứu triết học ứng dụng không khó, không cần phải đến trường lớp. Ai cũng có thể tự nghiên cứu được. Tuy nhiên cần phải nghiên cứu một cách nghiêm túc hàng năm trời, trở thành chuyên gia, nhà nghiên cứu thực thụ về những lĩnh vực này để có thể tư vấn cho nhà nước, bởi vì hiện nay nước ta không hề có các chuyên gia, nhà nghiên cứu về những lĩnh vực này.


Chính vì vậy thay vì ta thán tình trạng thiếu nhân văn, tôi nghĩ rằng các trí thức Việt thực sự quan tâm đến vấn đề này nên để thời gian tự nghiên cứu để trở thành chuyên gia thì sẽ có ích hơn. Còn nếu như đấy không phải là mối quan tâm thường xuyên của họ thì cũng nên khuyến khích, ví dụ cho lời khuyên, thành lập các giải thưởng, để sinh viên du học nghiên cứu về những thứ này. (Nghiên cứu ở bậc master là được rồi, Phd thì càng tốt). Hiện giờ có nhiều sinh viên du học về giáo dục, truyền thông, chính sách xã hội, quản lý nhà nước,… rất lúng túng về lựa chọn đề tài nhưng không ai gợi ý cho họ chọn cái gì thiết thực đối với VN.


Cũng không nên nghĩ là chỉ cần tìm kiếm giải pháp thực hành để nâng cao tính nhân văn mà không cần nghiên cứu triết học về các giá trị nhân văn. Bởi lẽ phần quan trọng nhất để nâng cao tính nhân văn trong xã hội là giáo dục nhà trường. Phần này cần các nhà nghiên cứu triết học chính quy để xây dựng các chương trình giảng dạy và trở thành giảng viên.

*) Tự do hóa và dân chủ hóa:


Ngay cả các chủ đề này hiện nay tôi nghĩ cũng cần (2) nhiều hơn. Bởi lẽ nhận thức của người dân ở các đô thị, những nơi sẽ là đầu tầu về đổi mới, về tự do và dân chủ cũng tương đối cao. Nhưng đa phần họ cảm thấy bất an nên chưa thực sự muốn thay đổi. Sự bất an đấy là do thiếu các giải pháp ổn định xã hội.


Dĩ nhiên giới lãnh đạo VN có các vấn đề về bảo thủ, lười suy nghĩ nên duy trì chủ nghĩa Marx-Lê, và tư tưởng HCM để an dân. Nhưng một điều rõ ràng là giới nghiên cứu về triết học và giải pháp ứng dụng ở VN còn quá yếu, chưa sẵn sàng để có thể xây dựng chương trình giảng dạy trong nhà trường, xây dựng các thể chế khi có cơ hội. Tôi tin chắc rằng, nếu bây giờ đột nhiên ĐCS đồng ý bỏ triết học Marx-Lê để đưa triết học phương tây vào giảng dậy thì cũng không ai biết phải xây dựng chương trình giảng dạy thế nào.


Một ví dụ, Miến điện có được hiện trạng như hiện nay, cần rất nhiều yếu tố, nhưng một yếu tố quan trọng là từ cách đây mấy năm họ đã đề xuất xây dựng Lộ trình dân chủ, và Mỹ có trung tâm nghiên cứu lớn giúp họ xây dựng Lộ trình đấy. Trong khi đấy, các trí thức Việt có những yêu cầu quyết liệt hơn, mặc dù nếu ở địa vị lãnh đạo, bạn biết thừa rằng họ sẽ chẳng chấp nhận những yêu cầu ấy. Cách đây vài năm, tôi từng nhắc đến Lộ trình Dân chủ nhưng chẳng được ai quan tâm, mặc dù tôi tin rằng cái gì có lộ trình, lớp lang cũng sẽ khiến người dân cảm thấy an tâm hơn và không phải vô cớ mà giới tư bản quan tâm đến vấn đề này.


Tôi thấy rằng hiện có rất nhiều giáo sư, nhà khoa học tên tuổi tích cực tham gia (1). Nhưng như vậy rất lãng phí. Nên để việc đấy cho những người khác. Hiện nay đội ngũ nhà nghiên cứu triết học về các giá trị tự do, dân chủ và giải pháp duy trì ở VN vô cùng thiếu. Các giáo sư và học giả, đặc biệt là những người hoạt động trong lĩnh vực KH&KT vốn tự hào về khả năng tư duy hệ thống, nên dành thời gian nghiên cứu các vấn đề chi tiết hơn, ví dụ các chính sách cụ thể, xây dựng khung chương trình giảng dạy, tìm hiểu về các thể chế dân chủ, thảo luận về các biện pháp tuyên truyền và khuyến khích sinh viên du học trở thành các chuyên gia, nhà nghiên cứu thực thụ, để có thể tư vấn cho nhà nước, chứ không dừng ở mức phổ biến tri thức nữa.


Cũng giống như trên, tất cả những nội dung này không hề khó, không cần phải đến trường lớp và có thể tự học được. Tuy nhiên phải nghiên cứu thực sự để trở thành chuyên gia thì mới thực sự hữu ích.




Thực ra hiện nay có thể đưa khá nhiều nội dung giáo dục tự do, dân chủ vào nhà trường rồi mà không hề mâu thuẫn với triết học Marx-Lenin. Nhưng không ai đề xuất cả.


(còn tiếp)

__________________
Thực ra thì tôi cũng không chắc, thế giới xung quanh tôi có tồn tại thật hay không.